حسن حسن زاده آملى
445
هزار و يك كلمه (فارسى)
و همچنين وجدان كسف مشترى زحل را دال است كه فلكش زير فلك زحل باشد . و مريخ كه كاسف مشترى است فلكش بالضرورة تحت فلك مشترى بود . و حين اجتماع شمس با ثوابت و ستّه باقيه ، قمر و عطارد و زهره كاسف جرم شمس شدند ؛ و جرم زحل و مشترى و مريخ حين اجتماع به اعانت منظار اصلا ديده نشد ؛ اين معنى دال است كه فلك شمس تحت افلاك زحل و مشترى و مريخ ، و فوق افلاك قمر و عطارد و زهره واقع است . و عطارد حاجب جرم زهره تحت زهره باشد . و قمر حاجب عطارد زير عطار بود . و وجه ديگر در ترتيب سفليين و نيّرين تفاوت اختلافات مناظر است . بيانش در اين محل آنكه : هر كوكبى كه قريبتر باشد به ارض ، اختلاف منظر آن زياده مىباشد از اختلاف منظر آن كوكب كه بعيدتر بود . و اختلاف منظر عبارت است از تفاوت موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن . و موضع حقيقى طرف خطى است كه از مركز ارض خارج شده و به مركز كوكب گذشته تا به فلك اعلى منتهى شود . و موضع مرئى طرف خطى است كه از موضع بصر خارج شده باشد . و براى توضيح مقام فرض كنيم كه - ا ب - كره ارض است بر مركز - ح - و - د ه - فلك قمر كه قريبتر به ارض است ، و - د - مركز قمر . و - ر ح - فلك عطارد كه به نسبت اول از ارض بعيد است ، و - ر - مركز عطارد . و - ط ك ل م - فلك اعلى . و خارج كنيم از - ح - خط - ح د ط - كه بر مركز قمر و عطارد مرور كرده تا فلك اعلى به نقطهء - ط - منتهى شود . پس - ط - موضع حقيقى قمر و عطارد باشد . و فرض كنيم بر سطح ارض - ا - را بصر ، و خارج كنيم - خط - ا د - را تا بر نقطه - ل - از فلك اعلى منتهى شود ، و - ل - موضع مرئى قمر باشد ، و - ط ل - قوس اختلاف منظر قمر . بعده خارج كنيم خط - ا ر - را تا بر نقطه - ك - از محيط فلك اعلى منتهى شود ، پس